اتوکلاو و انواع آن

اگر تا به حال در مطب دندانپزشکی یا یک مرکز درمانی دستگاهی بزرگ با محفظه فلزی دیده اید که ابزارها داخل آن قرار می گیرند، احتمالا با اتوکلاو روبه رو شده اید. اتوکلاو یکی از مهم ترین تجهیزات استریل در محیط های پزشکی و دندانپزشکی است که با استفاده از بخار آب تحت فشار و دمای کنترل شده، میکروارگانیسم ها را از روی ابزارهای قابل استریل حذف می کند. البته صرف داشتن اتوکلاو به معنی استریل شدن قطعی ابزار نیست؛ نوع دستگاه، برنامه استریل، نحوه چیدمان وسایل، بسته بندی و کنترل عملکرد دستگاه هم روی نتیجه تاثیر مستقیم دارند.

اتوکلاوها را بر اساس نحوه خارج کردن هوا از محفظه و نوع چرخه استریل به چند گروه تقسیم می کنند و هر مدل برای همه ابزارها کاربرد یکسانی ندارد. برای مثال، دستگاه های کلاس B برای بسیاری از مراکز دندانپزشکی گزینه کامل تری هستند، چون می توانند طیف گسترده تری از وسایل از جمله ابزارهای بسته بندی شده و برخی وسایل توخالی را پردازش کنند. در مقابل، مدل های کلاس N محدودیت بیشتری دارند و باید فقط برای وسایلی استفاده شوند که با چرخه دستگاه سازگاری دارند. بنابراین هنگام خرید یا انتخاب اتوکلاو، فقط نباید به ظرفیت یا قیمت دستگاه نگاه کنید.

در این مقاله چه چیزهایی را بررسی می کنیم؟

• اتوکلاو چیست و دقیقا چگونه ابزارها را استریل می کند؟
• انواع اتوکلاو بر اساس کلاس بندی چه تفاوتی با یکدیگر دارند؟
• اتوکلاو کلاس B چه ویژگی هایی دارد و برای چه مراکزی مناسب است؟
• تفاوت اتوکلاو کلاس B، S و N در چیست؟
• هنگام خرید اتوکلاو باید به چه مشخصاتی توجه کنیم؟
• آیا ظرفیت اتوکلاو روی عملکرد و سرعت کار تاثیر دارد؟
• چطور از اتوکلاو به شکل صحیح استفاده و نگهداری کنیم؟
• چگونه از درست انجام شدن فرایند استریل مطمئن شویم؟
• قیمت اتوکلاو به چه عواملی بستگی دارد؟

در این مقاله با سایت ناجی دنتال فروشگاه تجهیزات دندانپزشکی  همراه باشید تا انواع اتوکلاو، کاربرد هر مدل، تفاوت کلاس های مختلف و نکات مهم انتخاب و استفاده از این دستگاه را به زبان ساده بررسی کنیم تا بتوانید با دید دقیق تری درباره اتوکلاو مناسب تصمیم بگیرید.

اتوکلاو چیست؟

اتوکلاو دستگاهی برای استریل کردن ابزار و تجهیزات قابل تحمل در برابر حرارت و رطوبت است. این دستگاه با ایجاد بخار آب تحت فشار، دما را به سطح مورد نیاز می رساند و با نگه داشتن ابزارها در شرایط مشخص برای مدت زمان تعیین شده، میکروارگانیسم ها را از بین می برد. بخار تحت فشار به دلیل انتقال موثر حرارت، یکی از روش های اصلی استریل تجهیزات پزشکی و دندانپزشکی محسوب می شود.

نکته مهم این است که اتوکلاو صرفا با بالا بردن دما کار نمی کند. خارج کردن هوا از محفظه و تماس مناسب بخار با تمام سطوح ابزار نقش مهمی در موفقیت چرخه استریل دارد. اگر هوا در بخش هایی از محفظه یا داخل ابزارهای توخالی باقی بماند، بخار به آن قسمت ها دسترسی کافی پیدا نمی کند و نتیجه چرخه می تواند تحت تاثیر قرار بگیرد. به همین دلیل، نوع اتوکلاو باید با نوع وسایلی که قرار است داخل آن قرار بگیرند هماهنگ باشد.

اتوکلاو چگونه ابزارها را استریل می کند؟

فرایند کلی اتوکلاو را می توان به چند مرحله ساده تقسیم کرد:

• خارج کردن هوا: دستگاه هوا را از محفظه خارج می کند تا بخار بتواند با سطوح ابزار تماس پیدا کند.
• ورود بخار: دستگاه بخار اشباع را با شرایط کنترل شده وارد محفظه می کند.
• رسیدن به دما و فشار مناسب: دستگاه شرایط لازم برای چرخه انتخاب شده را ایجاد می کند.
• مرحله نگهداری: ابزارها برای مدت مشخص در دما و شرایط تعیین شده باقی می مانند.
• خروج بخار و کاهش فشار: دستگاه پس از پایان مرحله استریل، شرایط محفظه را به شکل کنترل شده تغییر می دهد.
• خشک کردن: در بسیاری از چرخه ها دستگاه رطوبت باقی مانده را خارج می کند تا ابزار بسته بندی شده یا خشک، آماده استفاده یا نگهداری شود.

بنابراین نباید فقط به عدد دما روی نمایشگر نگاه کرد. دما، زمان، فشار، خروج هوا و تماس بخار با سطح ابزار در کنار هم نتیجه نهایی را مشخص می کنند.

انواع اتوکلاو بر اساس روش خارج کردن هوا

اتوکلاوها از نظر ساختار و روش جابه جایی هوا مدل های مختلفی دارند. برای مثال، دستگاه های جابه جایی ثقلی از ورود بخار برای کنار زدن هوا استفاده می کنند، در حالی که اتوکلاوهای پیش خلاء از پمپ خلاء برای خارج کردن هوا کمک می گیرند. اتوکلاوهای پیش خلاء برای بارهایی که به نفوذ بهتر بخار نیاز دارند، مانند برخی ابزارهای بسته بندی شده و توخالی، کاربرد بیشتری دارند.

البته انتخاب دستگاه فقط با نام این روش ها انجام نمی شود و باید نوع ابزار، بسته بندی، ساختار دستگاه و دستورالعمل سازنده را هم در نظر گرفت. سازمان جهانی بهداشت نیز بر هماهنگی روش استریل با نوع وسیله و طراحی آن تاکید دارد.

تفاوت اتوکلاو کلاس B، S و N

در محیط های دندانپزشکی، احتمالا نام کلاس های B، S و N را بیشتر می شنوید. این دسته بندی به قابلیت های چرخه استریل و نوع بار قابل پردازش مربوط می شود و نباید آنها را صرفا به عنوان «ضعیف، متوسط و قوی» در نظر گرفت.

به زبان ساده، تفاوت اصلی این کلاس ها به نحوه خروج هوا و نوع وسایلی که دستگاه می تواند طبق طراحی و برنامه تایید شده پردازش کند مربوط می شود.

پس اگر قرار است اتوکلاو را برای یک مطب دندانپزشکی انتخاب کنید، فقط عبارت «اتوکلاو پزشکی» یا «اتوکلاو دندانپزشکی» کافی نیست. باید ببینید دستگاه دقیقا چه نوع بارهایی را طبق مشخصات سازنده پشتیبانی می کند.

کاربرد اتوکلاو در دندانپزشکی

دندانپزشک از اتوکلاو برای استریل کردن ابزارهای قابل استفاده مجدد استفاده می کند؛ البته ابزار باید از نظر جنس و طراحی، قابلیت تحمل چرخه بخار را داشته باشد. هدف اصلی این فرایند، کاهش خطر انتقال آلودگی و عفونت از ابزار به بیمار بعدی است.

در یک فرایند اصولی، استریل کردن از خود دستگاه شروع نمی شود. ابتدا باید ابزارها به شکل مناسب تمیز، آماده و در صورت نیاز بسته بندی شوند. CDC نیز تاکید می کند که پاکسازی و حذف مواد آلی و معدنی قبل از استریل کردن، نقش مهمی در اثربخشی فرایند دارد.

چه عواملی روی عملکرد صحیح اتوکلاو تاثیر می گذارند؟

• تمیز بودن ابزار قبل از استریل: آلودگی باقی مانده می تواند عملکرد فرایند استریل را مختل کند.
• چیدمان درست ابزارها: نباید بار را بیش از ظرفیت دستگاه پر کنید یا مسیر تماس بخار را مسدود کنید.
• بسته بندی مناسب: بسته بندی باید اجازه خروج هوا و نفوذ بخار را طبق دستورالعمل چرخه بدهد.
• انتخاب چرخه مناسب: هر ابزار و هر نوع بار لزوما یک برنامه یکسان نیاز ندارد.
• نگهداری منظم دستگاه: خرابی یا کاهش عملکرد اجزای دستگاه می تواند نتیجه چرخه را تغییر دهد.
• کنترل چرخه: ثبت پارامترها و استفاده از شاخص های مناسب، به بررسی عملکرد فرایند کمک می کند.

یک نکته مهم هم این است که اتوکلاو به تنهایی تضمین کننده استریل شدن ابزار نیست. عملکرد صحیح دستگاه، آماده سازی ابزار، بارگذاری مناسب و کنترل چرخه باید در کنار هم قرار بگیرند تا فرایند استریل نتیجه قابل اعتماد داشته باشد.

نحوه عملکرد اتوکلاو

اتوکلاو با استفاده از بخار آب اشباع شده در فشار و دمای بالا (معمولاً ۱۲۱ تا ۱۳۴ درجه سانتی‌گراد) در بازه‌ های زمانی مشخص (بین ۱۵ تا ۳۰ دقیقه) موجب تخریب ساختار پروتئینی میکروارگانیسم‌ ها و نابودی آن‌ ها می‌ شود.

مراحل عملکرد اتوکلاو:

1. پیش خلا یا تخلیه هوا
   خروج هوای داخل محفظه برای نفوذ بهتر بخار
2. تزریق بخار و افزایش فشار و دما
   رساندن دما به حدود ۱۲۱ تا ۱۳۴ درجه با فشار ۱.۵ تا ۳ بار
3. زمان نگه‌ داری در دمای بالا
   استریلیزاسیون ابزارها در مدت مشخص
4. تخلیه بخار و خشک‌ سازی
   خارج کردن بخار و خشک کردن ابزارها برای جلوگیری از آلودگی مجدد

انواع اتوکلاو بر اساس عملکرد و طراحی

اتوکلاوها را می‌ توان از لحاظ طراحی، عملکرد، کلاس کاری و کاربرد به دسته‌ های مختلفی تقسیم‌ بندی کرد.

اتوکلاو کلاس B

• پیشرفته‌ ترین نوع اتوکلاو
• دارای پمپ خلأ قوی برای تخلیه کامل هوا
• مناسب برای ابزارهای دارای حفره، بسته‌ بندی‌ شده و جامد
• پرکاربرد در کلینیک‌ های دندانپزشکی، جراحی و زیبایی
• سیکل کاری کامل با پیش خلا، بخار اشباع، و خشک‌ کن
• مثال: اتوکلاو Melag Vacuklav B Class

اتوکلاو کلاس S

• دارای پمپ خلأ ضعیف‌ تر نسبت به کلاس B
• مناسب ابزارهای جامد و ساده یا بسته‌ بندی‌ نشده
• برخی مدل‌ ها قابلیت استریل ابزارهای پارچه‌ ای یا بسته‌ بندی‌ شده را نیز دارند
• مورد استفاده در مطب‌ های کوچک و مراکز درمانی سطح متوسط

اتوکلاو کلاس N

• ابتدایی‌ ترین نوع اتوکلاو
• فاقد پمپ خلأ (فقط بخار مستقیم تزریق می‌ شود)
• فقط برای استریل ابزارهای جامد و غیر بسته‌ بندی شده
• مناسب برای کاربردهای کم‌ خطر
• استفاده در برخی مطب‌ های عمومی و کلینیک‌ های دامپزشکی

اتوکلاو رومیزی (Tabletop)

• طراحی کوچک و جمع‌ و جور
• قابل استفاده روی میز در مطب‌ ها
• بیشتر در کلاس‌ های B یا S ساخته می‌ شوند
• مناسب برای کلینیک‌ های دندانپزشکی، پوست، زیبایی و جراحی‌ های سرپایی

اتوکلاو ایستاده (Vertical)

• ظرفیت بالا
• بیشتر در آزمایشگاه‌ ها، مراکز تحقیقاتی و بیمارستان‌ ها استفاده می‌ شود
• قابلیت استریل حجم زیادی از ابزار یا ظروف آزمایشگاهی

اتوکلاو صنعتی

• ظرفیت بسیار بالا
• مورد استفاده در صنایع داروسازی، مواد غذایی، تولید تجهیزات پزشکی
• عملکرد تخصصی‌تر با قابلیت تنظیم دقیق فشار و دما

مقایسه کلاس‌ های مختلف اتوکلاو

کاربردهای اتوکلاو

اتوکلاو هر جایی کاربرد دارد که وسایل قابل استفاده مجدد به استریل شدن با بخار و حرارت نیاز داشته باشند. به همین دلیل این دستگاه را فقط در دندانپزشکی نمی بینیم؛ بیمارستان ها، درمانگاه ها، آزمایشگاه ها و بعضی مراکز تحقیقاتی نیز از اتوکلاو استفاده می کنند. البته هر وسیله ای را نمی توان داخل اتوکلاو قرار داد و جنس و دستورالعمل سازنده وسیله باید امکان استریل با بخار را تایید کند.

مهم ترین کاربردهای اتوکلاو

• استریل کردن ابزار دندانپزشکی: ابزارهای فلزی قابل استفاده مجدد مانند برخی انواع سوند، فورسپس و ابزارهای جراحی دندانپزشکی را می توان با چرخه مناسب اتوکلاو استریل کرد.
• استریل کردن تجهیزات پزشکی: مراکز درمانی از اتوکلاو برای وسایلی که در برابر دما و رطوبت مقاومت دارند استفاده می کنند.
• استریل کردن تجهیزات آزمایشگاهی: برخی ظروف، ابزارها و محیط های کشت آزمایشگاهی را می توان با اتوکلاو استریل کرد.
• کنترل آلودگی در مراکز تحقیقاتی: آزمایشگاه های تحقیقاتی از اتوکلاو برای آماده سازی بعضی تجهیزات و مدیریت ایمن مواد قابل اتوکلاو استفاده می کنند.
• استریل کردن وسایل بسته بندی شده: اتوکلاوهای دارای چرخه مناسب می توانند برخی ابزارهای بسته بندی شده را طبق دستورالعمل سازنده پردازش کنند.
• استریل کردن ابزارهای توخالی: بعضی مدل های اتوکلاو، به ویژه دستگاه های دارای سیستم پیش خلاء، برای پردازش ابزارهای توخالی طراحی شده اند.
• آماده سازی برخی مواد آزمایشگاهی: بعضی محیط های کشت و مواد آزمایشگاهی مقاوم به حرارت می توانند با چرخه مناسب اتوکلاو استریل شوند.

نکته مهم: اتوکلاو برای همه وسایل مناسب نیست. مواد حساس به حرارت، بعضی پلاستیک ها، مواد روغنی و برخی تجهیزات خاص به روش استریل متفاوتی نیاز دارند؛ بنابراین همیشه باید دستورالعمل سازنده وسیله و دستگاه را بررسی کرد.

ویژگی های مهم در انتخاب اتوکلاو مناسب

انتخاب اتوکلاو فقط به ظرفیت دستگاه یا قیمت آن محدود نمی شود. یک دستگاه مناسب باید با نوع ابزارهایی که در مرکز شما استفاده می کنید، حجم کار روزانه و روش استریل مورد نیازتان هماهنگ باشد. مثلا دستگاهی که برای یک مطب کوچک عملکرد خوبی دارد، لزوما برای یک مرکز شلوغ انتخاب مناسبی نیست. همچنین اگر ابزارهای بسته بندی شده یا توخالی استریل می کنید، باید قابلیت دستگاه برای پردازش این وسایل را جدی بگیرید.

قبل از خرید اتوکلاو این موارد را بررسی کنید

• نوع ابزارها: ابتدا مشخص کنید بیشتر با ابزارهای جامد، بسته بندی شده یا توخالی کار می کنید.
• حجم کار: تعداد چرخه هایی را که در طول روز نیاز دارید تخمین بزنید تا ظرفیت نامناسب انتخاب نکنید.
• فضای نصب: ابعاد دستگاه، محل قرارگیری، تهویه و دسترسی مناسب برای سرویس را در نظر بگیرید.
• برنامه های دستگاه: فقط تعداد برنامه ها را مقایسه نکنید؛ کاربرد و قابلیت هر چرخه را بررسی کنید.
• کنترل کیفیت: مطمئن شوید دستگاه امکان پایش و ثبت مناسب چرخه ها را فراهم می کند.
• خدمات و قطعات: قبل از خرید درباره گارانتی، سرویس دوره ای و دسترسی به قطعات اصلی سوال کنید.

یک نکته مهم: بزرگ ترین اتوکلاو لزوما بهترین اتوکلاو نیست. اگر ظرفیت دستگاه با حجم واقعی کار شما تناسب نداشته باشد، ممکن است هزینه بیشتری پرداخت کنید بدون اینکه مزیت قابل توجهی به دست آورید. انتخاب درست زمانی اتفاق می افتد که نوع ابزار، حجم کار، قابلیت استریل و امکانات دستگاه را کنار هم بررسی کنید.

نحوه نگهداری و مراقبت از اتوکلاو

نگهداری درست از اتوکلاو فقط عمر دستگاه را بیشتر نمی کند؛ بلکه به حفظ عملکرد صحیح چرخه استریل هم کمک می کند. حتی یک دستگاه باکیفیت اگر بدون سرویس، نظافت و بررسی منظم کار کند، ممکن است به مرور عملکرد مطلوب خود را از دست بدهد. بهتر است برنامه مراقبت از اتوکلاو را از همان روزهای اول مشخص کنید و آن را به یک بخش ثابت از کار روزانه مرکز تبدیل کنید.

مهم ترین نکات مراقبت از اتوکلاو

• محفظه دستگاه را مرتب تمیز کنید: باقی ماندن رسوب و آلودگی داخل محفظه می تواند عملکرد دستگاه را تحت تاثیر قرار دهد.
• آب مناسب استفاده کنید: نوع آب مورد نیاز را بر اساس دستورالعمل سازنده انتخاب کنید تا رسوب داخل مخزن و مسیرهای دستگاه ایجاد نشود.
• درب و واشر را بررسی کنید: آسیب یا فرسودگی واشر می تواند باعث نشت بخار و افت عملکرد چرخه شود.
• دستگاه را بیش از ظرفیت پر نکنید: فضای کافی برای گردش و تماس بخار با ابزارها باقی بگذارید.
• ابزارها را درست داخل محفظه بچینید: چیدمان نامناسب می تواند مانع رسیدن بخار به بخش هایی از بار شود.
• فیلترها و قطعات مصرفی را بررسی کنید: فیلتر کثیف یا فرسوده می تواند عملکرد برخی بخش های دستگاه را کاهش دهد.
• چرخه های استریل را ثبت کنید: ثبت اطلاعات به شما کمک می کند عملکرد دستگاه را پیگیری و خطاهای احتمالی را سریع تر شناسایی کنید.
• کنترل های دوره ای را جدی بگیرید: سرویس و بررسی فنی را طبق برنامه سازنده انجام دهید.
• به خطاهای دستگاه بی توجه نباشید: اگر دستگاه چرخه را متوقف کرد یا هشدار غیرعادی نشان داد، علت را بررسی کنید و بدون رفع مشکل از دستگاه استفاده نکنید.
• تعمیرات را به فرد متخصص بسپارید: دستکاری قطعات حساس اتوکلاو بدون دانش فنی می تواند ایمنی دستگاه و کیفیت استریل را تحت تاثیر قرار دهد.

خطاهای رایج هنگام استفاده از اتوکلاو

• بارگذاری بیش از حد ابزارها در محفظه
• استفاده از آب شهری به جای آب مقطر
• بسته بندی اشتباه ابزارها (جلوگیری از نفوذ بخار)
• باز کردن درب پیش از پایان سیکل و خشک‌ سازی

سخن پایانی

اتوکلاو یکی از مهم‌ ترین ارکان استریلیزاسیون ایمن در محیط‌ های درمانی و پزشکی است. انتخاب صحیح دستگاه با توجه به نیاز تخصصی، ظرفیت کاری، و نوع ابزارها می‌ تواند از بروز عفونت‌ های متقاطع جلوگیری کند و سلامت بیماران را تضمین نماید. استفاده اصولی و نگهداری صحیح از اتوکلاو، عمر مفید دستگاه را افزایش داده و دقت عملکرد آن را حفظ می‌ کند.